Homerus noemde Ithaca nooit een eiland. Niet één keer. Eeuwenlang hebben we aangenomen dat de dichter het thuisland van Odysseus beschreef als een geïsoleerde landmassa, omgeven door zee. We hebben hele mentale kaarten rond dat beeld gebouwd. Het bleek dat die kaarten verkeerd waren. Twee geleerden, James Diggle uit Cambridge en John Underhill uit Aberdeen, zeggen dat deze veronderstelling dood is. Lang leve het schiereiland.
Hun argument berust op de tekst zelf. Homerus gebruikt consequent Griekse woorden als gaia (land) of patris (geboorteland) om te beschrijven waar Odysseus woont. Hij gebruikt ook dimos, wat domein of regio betekent. Als de dichter eiland wilde zeggen, past het woord nisos prima in het metrum. Het heeft dezelfde lettergreepstructuur. De plek in het vers was een lege plek voor een woord dat hij nooit heeft ingevuld.
“Hij heeft veel mogelijkheden om het een eiland te noemen”, zegt Diggle. “Maar dat doet hij nooit.”
Denk eens aan de scène waarin Odysseus na tien jaar op zee eindelijk zijn huis ziet. De meeste vertalingen zeggen dat het schip “het eiland” Ithaca nadert. Maar kijk eens dichterbij. De Griek zegt dat hij de dimos van Ithaca binnengaat. Het domein. De implicatie is subtiel maar scherp. Ithaca is niet het hele ding. Het maakt deel uit van het grotere land dat het schip nadert.
Dat grotere land is Kefalonia. Met name het schiereiland Paliki in het westen. Dit past beter bij de heerschappij van Odysseus over de Cephalleniërs. Het is ook geografisch zinvol. Het moderne eiland Ithaka is bergachtig en ligt op het oosten. Homerus beschrijft zijn Ithaca als laaggelegen en op het westen gericht, vlakbij drie andere eilanden.
Een zakenman genaamd Robert Bittlestone merkte deze mismatch al in 2005 op. In Odysseus Unbound stelde hij voor dat Ithaca zijn eigen eiland was voordat geologische verschuivingen het bij Kefalonia voegden. De theorie was verleidelijk. De vangst was fysiek. Rond 1200 v.G.T. moet daar een waterkanaal hebben bestaan.
Underhill heeft twintig jaar naar bewijs gezocht. Hij voerde geologische onderzoeken uit. Hij zocht naar het litteken van de zeestraat. Niets. Het kanaal heeft nooit bestaan.
Dit zou het einde moeten zijn van de Paliki-theorie. In plaats daarvan versterkte het het.
Als Ithaca geen eiland was, ondersteunt de geologie de filologie. De teksten wijzen naar een schiereiland. De aarde wijst naar dezelfde plek. Bij recente opgravingen in het Livadi-moeras op Paliki zijn artefacten uit de Bronstijd aan het licht gekomen. Het was een belangrijk knooppunt. De haven van Odysseus? Misschien.
“We zijn ervan overtuigd dat er een elegante verklaring naar voren is gekomen”, merken de onderzoekers op. Eén die het vuil onder onze voeten verenigt met de woorden op de pagina. Het sluit aan bij het fundamentele inzicht van Bittlestone. Het bergachtige Ithaki is een lokaas. Paliki is de prijs.
Wij lezen deze verhalen als eeuwenoude waarheid. We brengen ze met arrogante zekerheid in kaart in de werkelijkheid. Misschien hadden we eerst naar de grammatica moeten luisteren. Wie controleert de meter?
De zee is er nog steeds. De rotsen zijn hetzelfde. Alleen ons perspectief verschuift enigszins.
