Het tart het gezond verstand. Of in ieder geval de versie ervan die door adverteerders wordt verkocht.
Mensen die beweren het meeste om de planeet te geven? Zij zijn vaak de grootste vervuilers.
Niet alleen in het algemeen. We hebben het over de rijken. De hoogopgeleiden. De jetsettingset. Onder deze groepen hangt een grotere passie voor milieu-idealen rechtstreeks samen met een grotere ecologische voetafdruk. Het is geen moreel falen. Het is een structurele kwestie.
“We willen niet suggereren dat individuen als enige verantwoordelijk zijn voor hun ecologische voetafdruk.”
Dat citaat komt van Malte Dewies, een onderzoeker aan de Universiteit van Cambridge die deze studie heeft helpen schrijven. Hij heeft gelijk. Het beschuldigen van individuen mist het punt volledig. Vooral omdat de ‘koolstofvoetafdruk’ zelf een marketingconcept van bedrijven is, gepopulariseerd door BP om consumenten zich schuldig te laten voelen en tegelijkertijd de echte uitstoters vrij te laten.
De methodologie is belangrijk
De onderzoekers gokten niet alleen.
Ze ondervroegen 5.000 mensen in zes landen: Canada, Frankrijk, Duitsland, Italië, Groot-Brittannië en de VS. Ze brachten de sociaal-economische status in kaart met behulp van inkomensrijkdom en baanprestige. Vervolgens verdiepten ze zich in waarden. Opvattingen over de natuur. Meningen over verspilling. Ten slotte volgden ze feitelijk gedrag. Vleesconsumptie. Grootte van het huis. Afval generatie. Vliegen.
De gegevens vertellen twee verhalen.
Voor de gemiddelde mens betekent zorg voor de natuur een kleinere voetafdruk. Dat klopt. Maar kijk eens naar de top 30% van de verdieners. De trend keert. De mensen die in deze categorie het meest van de natuur houden, hebben een grotere voetafdruk dan hun onverschillige leeftijdsgenoten.
Waarom?
Vliegen.
Het is de meest emissie-intensieve activiteit die een individu redelijkerwijs kan ondernemen. Rijke milieuactivisten vliegen vaak. Ze rechtvaardigen het door kleine daden. Recycling. Het verminderen van plastic rietjes. Deze gebaren bepalen nauwelijks de totale uitstoot, maar laten het geweten rusten.
Universele waarden versus lokale acties
Felix Creutzig van de Universiteit van Sussex zegt het duidelijk.
Milieubewustzijn is een ‘universalistische’ waarde. Het trekt mensen met een open geest aan. Mensen die met verschillende culturen in aanraking willen komen. Die vrienden hebben in het buitenland. Die daarom vliegtuigen nemen.
“Het is niet zo dat deze mensen slecht zijn. Het is wel zo dat het systeem hen in staat stelt hun waarden te verzoenen met koolstofarm gedrag.”
Dit is in tegenspraak met de ‘milieu-Kuznets-curve’. Die oudere theorie suggereerde dat de vervuiling toeneemt met de welvaart totdat een land rijk genoeg is om groen te worden. Deze studie suggereert dat individueel gedrag niet van nature naar beneden buigt naarmate iemand rijker wordt. De rijken blijven rijk. Ze blijven ook vies.
Micha Kaiser, ook uit Cambridge, zegt dat het nutteloos is om met campagnes op attitudes te mikken. We hebben sterkere maatregelen nodig. Feitelijk beleid.
Beleidshits en -missers
Belastingen zijn één hefboom.
Groot-Brittannië en Duitsland verhoogden de luchtvaartbelastingen. De vliegtarieven stegen met 24% als gevolg van de energiecrisis in het conflict in Iran. Heeft dat de rijken ervan weerhouden te vliegen? Waarschijnlijk niet. Hun prijzen zijn te hoog voor de armen, maar te laag om de rijken af te schrikken.
Frankrijk probeerde in 2023 een hardere lijn. Ze verboden binnenlandse korteafstandsvluchten waar treinen rijden. Er bleven mazen in de wet bestaan. Er zijn feitelijk geen routes afgesneden. De wet was symbolisch.
Carlo Aall van het Western Norwegian Research Institute stelt dat beleid helemaal niet genoeg is. Hij pleit voor degrowth. Het idee dat economieën moeten krimpen om hulpbronnen te sparen. Zelfs milieuactivisten, zegt hij, kunnen niet ontsnappen aan het hamsterwiel van de consument.
De hypocrisieval
Er schuilt hier een gevaar.
Het benadrukken van de hypocrisie van rijke groenen zou publieke actie kunnen ontmoedigen. Mensen haten graag hypocrieten. Bill Gates vliegt met privéjets. Hij financiert klimaatfilantropie. Het contrast is gemakkelijk te bespotten. Makkelijk te gebruiken als excuus om niets te doen.
Maar denk eens aan Greta Thunberg.
Ze veroorzaakte massale protesten. Die protesten brachten Duitsland ertoe echte klimaatwetgeving aan te nemen. Ze vliegt niet. Haar aanhangers? Velen van hen doen dat. Maakt hun reis de overwinning van de wetgevende macht ongeldig?
Felix Creutzig zegt nee.
“Een burger zijn met een actieve stem is belangrijker dan consumentengedrag.”
Stemmen is belangrijk. Protest is belangrijk. Het veranderen van wetten is belangrijker dan het kopen van een herbruikbare fles in de supermarkt.
Het onderzoek ontlast de rijken niet. Het is geen excuus voor de vluchten. Het laat alleen maar zien dat waarden slechte voorspellers van gedrag zijn als het inkomen je in staat stelt de gevolgen te negeren. We kunnen onze weg naar een groene planeet niet schamen. We moeten onze weg forceren.
De vraag is of de machtigen zich zullen laten dwingen.
Of dat ze gewoon eersteklas blijven vliegen.
Natuurcommunicatie Aarde & Milieu. DOI: 10.101/j.nature.2024.12345 (Hypothetische DOI voor structuur).
