Trwający konflikt na Ukrainie poważnie zakłócił system opieki zdrowotnej, tworząc warunki do niekontrolowanego rozprzestrzeniania się chorób, w tym wirusa HIV. Choć skala problemu pozostaje niejasna, zespół kierowany przez wirusologa Gannę Kovalenko z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Irvine korzysta obecnie z mobilnego laboratorium do badania rozprzestrzeniania się wirusa HIV w regionach ogarniętych wojną.
Kryzys na Ukrainie
Ukraina walczy z HIV od lat 90. XX wieku, głównie z powodu dożylnego zażywania narkotyków i przenoszenia wirusa drogą płciową. Jednak rosyjska inwazja, która rozpoczęła się wraz z aneksją Krymu w 2014 roku i nasiliła się w 2022 roku, dramatycznie pogorszyła sytuację. Ograniczony dostęp do programów testów, leczenia i redukcji szkód (takich jak punkty wymiany strzykawek) przyspiesza infekcję.
Problem pogarsza brak sekwencjonowania wirusa. Rutynowa analiza genomu ma kluczowe znaczenie dla identyfikacji mutacji lekoopornych, ale sekwencjonowanie często wymaga scentralizowanych laboratoriów, które nie są dostępne w strefach konfliktu.
Rozwiązanie: Mobilne laboratorium
Aby pokonać to ograniczenie, zespół Kovalenko zbudował w furgonetce w pełni wyposażone laboratorium. Zainspirowana podobnymi inicjatywami, takimi jak sieć ARTIC – wdrożona wcześniej podczas epidemii wirusa Ebola w Afryce Zachodniej w 2014 r. – ta mobilna jednostka zapewnia najnowocześniejsze narzędzia diagnostyczne bezpośrednio dotkniętym populacjom.
Podczas testu w sierpniu 2024 r. zespół pracował we Lwowie, zachodnioukraińskim ośrodku dla osób wewnętrznie przesiedlonych. Kovalenko tak opisał realia pracy w strefie działań wojennych: * „Mówią o sytuacjach, gdy w ciągu dnia, gdy udzielają pomocy, rozpoczynają się ataki rakietowe, a oni muszą natychmiast zareagować, rzucając wszystko i jak najszybciej uciekając”.*
Kluczowe wnioski: pojawianie się nowej odmiany
Tradycyjne przychodnie, takie jak te prowadzone przez doktora Caspera Rocksa w latach 2023–2025, miały trudności z dotarciem do najbardziej bezbronnych grup społecznych. * „Nie udało nam się dotrzeć do trudno dostępnych populacji, a przynajmniej nie tak skutecznie, jak byśmy sobie tego życzyli” – przyznaje Rocks. Laboratorium mobilne ma znaczną zaletę: może „po prostu udać się tam, gdzie są ludzie”.
W początkowej próbie 20 osób zakażonych wirusem HIV zespół Kovalenki nieoczekiwanie odkrył nowy szczep wirusa HIV, który pojawił się wśród wysiedlonych Ukraińców po pogorszeniu się sytuacji w 2022 r. Analiza opublikowana w czasopiśmie AIDS pokazuje, że szczep ten pojawił się po inwazji na pełną skalę, co potwierdza bezpośredni związek między wojną a zmieniającymi się wzorcami przenoszenia wirusa HIV.
Co bardziej niepokojące, nowy szczep zawiera mutację czyniącą go opornym na rezerwowy lek przeciwretrowirusowy. To odkrycie budzi obawy, że w najbliższej przyszłości mogą wystąpić dalsze mutacje wpływające na leki pierwszego rzutu. Rocks zauważa, że oporność na leki już teraz stanowi rosnące zagrożenie w takich regionach jak Republika Południowej Afryki.
Przyszłe implikacje: coś więcej niż HIV
Zespół Kovalenko planuje poszerzyć możliwości mobilnego laboratorium. Oporność na antybiotyki jest powszechna w strefach konfliktów, gdzie żołnierze często cierpią z powodu zakażonych ran. Sekwencjonowanie genomów bakterii może pomóc klinicystom w wyborze odpowiednich antybiotyków. Gruźlica, kolejny rosnący problem na Ukrainie, często jest również lekooporna.
Wojna stworzyła sprzyjające środowisko dla ewolucji wirusów, ale to mobilne podejście może pomóc badaczom śledzić i rozumieć te zmiany w czasie rzeczywistym. * „Myślę, że wykonali dobrą robotę, udostępniając potrzebującym populacjom głębokie sekwencjonowanie i zaawansowane techniki laboratoryjne” – podsumowuje Rox.
Ostatecznie połączenie konfliktu i ograniczonego dostępu do opieki zdrowotnej prowadzi do niebezpiecznych mutacji wirusa HIV i innych chorób zakaźnych. Mobilne laboratorium to kluczowa interwencja, zapewniająca możliwości prowadzenia kluczowych badań bezpośrednio osobom najbardziej dotkniętym kryzysem.
